Biznesin qiymətləndirilməsi zamanı hansı amillərə diqqət edilməlidir?
Biznesin qiymətləndirilməsi yalnız müəssisənin maliyyə hesabatlarında göstərilən aktiv və öhdəliklərin toplanaraq müəyyən rəqəmin əldə edilməsi deyil. Peşəkar qiymətləndirmədə biznesin gəlir yaratmaq qabiliyyəti, bazardakı mövqeyi, maliyyə göstəriciləri, riskləri, maddi və qeyri-maddi aktivləri, gələcək inkişaf imkanları və qiymətləndirmənin hansı məqsədlə aparıldığı kompleks şəkildə təhlil edilir. Beynəlxalq Qiymətləndirmə Standartları Şurasının (IVSC) yanaşmasına görə biznes qiymətləndirməsi IVS 200 – “Businesses and Business Interests” standartı ilə yanaşı, qiymətləndirmənin ümumi çərçivəsini, işin əhatə dairəsini, dəyər əsasını, məlumat və girişləri, qiymətləndirmə modellərini, sənədləşdirmə və hesabatlılığı müəyyən edən ümumi standartlarla birlikdə aparılmalıdır.
Qiymətləndirmənin məqsədi və dəyər əsası
Peşəkar qiymətləndirmənin ilk mərhələsində “biznes neçə manatdır?” sualından əvvəl “hansı məqsədlə və hansı dəyər əsasında qiymətləndirilir?” sualı cavablandırılmalıdır. Satış, investisiya qərarı, müəssisənin yenidən təşkili, maliyyə hesabatlarının hazırlanması, məhkəmə mübahisəsi, kredit təminatı və digər məqsədlər eyni qiymətləndirmə nəticəsinin avtomatik olaraq tətbiq edilə biləcəyi hallar deyil.
IVS yanaşmasına əsasən dəyər əsası məqsədə uyğun seçilməli və hesabatda açıq şəkildə göstərilməlidir. Məsələn, IFRS 13-ün tətbiq edildiyi ədalətli dəyər ölçmələrində əsas məsələ konkret sahibin subyektiv niyyətindən deyil, bazar iştirakçılarının ölçmə tarixində istifadə edəcəyi fərziyyələrdən çıxış etməkdir.
Maliyyə hesabatlarını yalnız rəqəm kimi deyil, məzmun baxımından təhlil etmək
Biznes qiymətləndiricisi müəssisənin balansına və mənfəət-zərər hesabatına mexaniki yanaşmamalıdır. Gəlirlər, satışların maya dəyəri, əməliyyat xərcləri, EBITDA, EBIT, xalis mənfəət, dövriyyə kapitalı, borclanma səviyyəsi, pul vəsaitlərinin hərəkəti və digər göstəricilər arasında əlaqə araşdırılmalıdır.
Xüsusilə tarixi maliyyə göstəricilərinin gələcək fəaliyyət üçün nə dərəcədə reprezentativ olduğu müəyyən edilməlidir. Birdəfəlik gəlirlər və xərclər, əlaqəli tərəflərlə qeyri-bazar şərtləri üzrə əməliyyatlar, sahibkara aid şəxsi xərclərin biznes xərclərinə daxil edilməsi və digər qeyri-adi maddələr müəyyən edilərək zəruri hallarda normallaşdırılmalıdır.
Burada əsas məqsəd hesabatdakı rəqəmi dəyişdirmək deyil, biznesin normal fəaliyyət şəraitində iqtisadi nəticəsini düzgün müəyyən etməkdir.
Gələcək maliyyə göstəricilərinin əsaslandırılması
Gəlir yanaşmasından istifadə edilərkən ən mühüm məsələlərdən biri gələcək pul vəsaitlərinin hərəkəti və ya gəlir proqnozlarının əsaslandırılmasıdır. IVSC bildirir ki, gəlir yanaşması gələcək pul vəsaitlərinin və ya gəlirlərin vahid cari dəyərə çevrilməsi prinsipinə əsaslanır və gələcək gəlir yaratmaq qabiliyyətinin biznesin dəyərinə mühüm təsir etdiyi hallarda əhəmiyyətli rol oynaya bilər.
Bu səbəbdən qiymətləndirici rəhbərliyin təqdim etdiyi biznes-planı olduğu kimi qəbul etməməli, proqnozların əvvəlki illərin nəticələri, bazarın inkişaf dinamikası, rəqabət mühiti, satış həcmi, qiymət dəyişiklikləri, xərclər, marja göstəriciləri və müəssisənin real imkanları ilə uyğunluğunu yoxlamalıdır.
Proqnozların həddindən artıq optimist olması biznes dəyərinin əhəmiyyətli dərəcədə şişirdilməsinə səbəb ola bilər. Əksinə, həddindən artıq konservativ proqnoz da real iqtisadi potensialı aşağı göstərə bilər.
Bazar və müqayisə olunan şirkətlərin seçimi
Bazar yanaşmasında müqayisə olunan şirkətlərin və əməliyyatların düzgün seçilməsi həlledici əhəmiyyət daşıyır. IVS-in bazar yanaşmasına görə qiymətləndirmə eyni və ya müqayisə edilə bilən aktivlər üzrə bazarda formalaşmış qiymət və digər müvafiq məlumatlardan istifadə etməklə aparılır. Müqayisə olunan şirkətlər üzrə tətbiq edilən əmsalların seçimi isə həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət amillərinin peşəkar qiymətləndirilməsini tələb edir.
Bu zaman yalnız sektorun eyni olması kifayət etmir. Şirkətlərin ölçüsü, coğrafiyası, gəlirlilik səviyyəsi, borclanması, inkişaf mərhələsi, biznes modeli, məhsul və xidmət strukturu, müştəri bazası və digər mühüm xüsusiyyətləri müqayisə edilməlidir.
Aktivlər və öhdəliklər ayrıca araşdırılmalıdır
Biznesin dəyəri yalnız gəlir yaratmaq qabiliyyətindən ibarət deyil. Müəssisənin daşınmaz əmlakı, avadanlıqları, ehtiyatları, debitor borcları, pul vəsaitləri, intellektual mülkiyyət hüquqları, proqram təminatı, brend, müştəri münasibətləri və digər maddi və qeyri-maddi aktivləri də qiymətləndirmənin nəticəsinə təsir göstərə bilər.
Eyni zamanda bank kreditləri, kreditor borcları, vergi öhdəlikləri, lizinq və digər maliyyə öhdəlikləri də nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə müəssisə dəyəri ilə səhmdarların və ya payçıların kapitalının dəyərinin bir-birindən fərqləndirilməsi vacibdir.
Qeyri-maddi aktivlər diqqətdən kənarda qalmamalıdır
Bir çox biznesdə əsas iqtisadi dəyər yalnız daşınmaz əmlak və avadanlıqlarda deyil. Brend, patent, müəllif hüquqları, proqram təminatı, lisenziyalar, texnologiya, müştəri münasibətləri və digər qeyri-maddi aktivlər biznesin gəlir yaratmaq qabiliyyətinin mühüm hissəsini təşkil edə bilər.
IVS ayrıca qeyri-maddi aktivlərin qiymətləndirilməsi üçün IVS 210 standartını nəzərdə tutur. Bu səbəbdən biznesin qiymətləndirilməsində qeyri-maddi aktivlərin mövcudluğu və onların biznesin gəlirlərinə təsiri ayrıca nəzərdən keçirilməlidir.
Risklərin və diskont dərəcəsinin əsaslandırılması
Gələcək gəlirləri bugünkü dəyərə gətirən modellərdə diskont dərəcəsi nəticəyə ciddi təsir göstərir. Buna görə diskont dərəcəsinin sadəcə “bazar praktikası belədir” yanaşması ilə seçilməsi peşəkar baxımdan kifayət deyil.
Risk səviyyəsi, biznesin fəaliyyət göstərdiyi sektor, ölkə və bazar riskləri, maliyyə strukturu, şirkətin ölçüsü, gəlirlərin sabitliyi və digər relevant amillər nəzərə alınmalıdır. IFRS 13-ün gəlir yanaşmasına dair izahında da qeyd olunur ki, diskontlaşdırılmış pul vəsaitləri metodunda gələcək pul axınlarının məbləği və vaxtındakı qeyri-müəyyənliklər nəzərə alınmalıdır.
Kapital strukturu və borcluluq
Biznesin maliyyələşmə strukturu da ayrıca təhlil edilməlidir. Şirkətin öz vəsaiti ilə borc vəsaitləri arasındakı nisbət, kreditlərin şərtləri, faiz yükü, borcun müddəti və likvidlik vəziyyəti biznesin risk profilinə və nəticədə dəyərinə təsir göstərə bilər.
Bu baxımdan müəssisənin əməliyyat fəaliyyətindən yaranan nəticə ilə onun maliyyələşdirilməsindən yaranan öhdəlikləri bir-birindən düzgün ayrılmalıdır.
Nəzarət və likvidlik xüsusiyyətləri
Biznesdə qiymətləndirilən payın ölçüsü və hüquqi xüsusiyyətləri də nəticəyə təsir göstərə bilər. Məsələn, 100 faizlik iştirak payı ilə azlıq payının iqtisadi və idarəetmə hüquqları eyni olmaya bilər.
Eyni zamanda qiymətləndirilən iştirak payının bazarda satılmasının nə dərəcədə mümkün olduğu da müəyyən hallarda nəzərə alınmalıdır. Buna görə qiymətləndirici yalnız “şirkətin ümumi dəyərini” hesablamaqla kifayətlənməməli, konkret qiymətləndirilən biznes iştirakının xüsusiyyətlərini də təhlil etməlidir.
Bir metodun nəticəsinə kor-koranə bağlanmaq düzgün deyil
Peşəkar qiymətləndirmədə məqsəd ən yüksək və ya ən aşağı nəticəni verən metodu seçmək deyil. IVS çərçivəsində bazar, gəlir və xərc yanaşmalarının tətbiqi konkret biznesin xüsusiyyətləri, qiymətləndirmənin məqsədi və mövcud məlumatların keyfiyyəti ilə əsaslandırılmalıdır.
Bəzi hallarda bir yanaşma əsas, digər yanaşma isə yoxlama vasitəsi kimi istifadə oluna bilər. Əsas məsələ qiymətləndiricinin nə üçün konkret yanaşma və metodu seçdiyini peşəkar şəkildə əsaslandıra bilməsidir.
Həssaslıq və qeyri-müəyyənlik ayrıca göstərilməlidir
Biznes qiymətləndirilməsi dəqiq görünən bir rəqəmlə yekunlaşsa belə, həmin rəqəmin arxasında proqnozlar və fərziyyələr dayanır. Buna görə nəticənin əsas dəyişənlərə həssaslığının yoxlanılması xüsusilə vacibdir.
Məsələn, satışların artım tempi, mənfəət marjası, diskont dərəcəsi və uzunmüddətli artım fərziyyəsinin dəyişməsi biznesin dəyərinə necə təsir edir? Bu sualların cavabı qiymətləndirmə nəticəsinin dayanıqlılığını anlamağa imkan verir. IVSC də dəyər qeyri-müəyyənliyinin məlumat məhdudiyyətləri, model məhdudiyyətləri və fərziyyələrin həssaslığı kimi mənbələrdən yarana biləcəyini vurğulayır və bu qeyri-müəyyənliyin şəffaf şəkildə açıqlanmasını vacib hesab edir.
Sənədləşdirmə qiymətləndirmənin ayrılmaz hissəsidir
Peşəkar qiymətləndirmənin keyfiyyəti yalnız son rəqəmlə ölçülmür. Qiymətləndirici istifadə etdiyi məlumatların mənbəyini, qəbul etdiyi fərziyyələri, tətbiq etdiyi metodları, hesablamaları və peşəkar mülahizələri kifayət qədər sənədləşdirməlidir.
IVSC-nin yanaşmasında biznes qiymətləndirilməsi yalnız hesablamadan ibarət deyil; işin əhatə dairəsi, məlumatlar, modellər və hesabatlaşdırma qiymətləndirmə prosesinin bütöv hissəsidir.
Biznesin qiymətləndirilməsində peşəkarlıq yalnız düzgün formul tətbiq etməkdən ibarət deyil. Əsas məsələ dəyərin hansı məqsədlə müəyyən edildiyini düzgün anlamaq, uyğun dəyər əsasını seçmək, etibarlı məlumat toplamaq, maliyyə göstəricilərini təhlil etmək, gələcək pul axınlarını əsaslandırmaq, bazar müqayisələrini düzgün aparmaq, riskləri qiymətləndirmək və bütün fərziyyələri şəffaf şəkildə sənədləşdirməkdir.
Başqa sözlə, peşəkar qiymətləndiricinin işi “biznesin qiymətini hesablamaq” deyil, həmin dəyərin nəyə görə məhz bu səviyyədə formalaşdığını sübut edən əsaslandırılmış qiymətləndirmə nəticəsi ortaya qoymaqdır. IVSC də biznes qiymətləndirməsini sadəcə düstur tətbiqi deyil, standartlarla çərçivələnmiş peşəkar mühakimə prosesi kimi təqdim edir.
